Πεινάω ή είναι απλά μια συνήθεια;

Θυμήσου πως ήταν εκείνη η πρώτη η μέρα που κάθισες πίσω από το τιμόνι και προσπάθησες να οδηγήσεις.

Θυμήσου πόσο χρόνο σου πήρε να βάλεις τη θέση του οδηγού στο σωστό σημείο πριν βάλεις μπρος. Κάθε φορά που χρειαζόταν να αλλάξεις ταχύτητα έριχνες μια κλεφτή ματιά στο σασμάν για να σιγουρευτείς ότι θα πιάσεις τον μοχλό και θα τον μετακινήσεις σωστά την ίδια στιγμή που θα έπρεπε να θυμάσαι σε ποια πλευρά του δρόμου πρέπει να βρίσκεσαι. Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, έπρεπε να έχεις μάτια και πίσω χρησιμοποιώντας τα τρία καθρεφτάκια που είχες δεξιά, αριστερά και στο κέντρο. Και εκεί που έλεγες ότι τα έκανες όλα τέλεια και αισθανόσουν σαν πιλότος της φόρμουλα 1 στο στρίψιμο αντί να έβγαζες το φλας, έβαζες τους υαλοκαθαριστήρες σε λειτουργία.  Σκέτη τυρράνια!  Κι΄όμως σήμερα μπορείς να οδηγείς αλλάζοντας σταθμούς στο ραδιόφωνο, τραγουδώντας ή σκεπτόμενος τις δουλειές που έχεις να κάνεις μετά. Η άλλοτε δύσκολη και επίπονη διαδικασία του χειρισμού του αυτοκινήτου έγινε σήμερα μια απλή καθημερινή συνήθεια χωρίς καν να χρειάζεται να καταβάλεις προσπάθεια για να την κάνεις. 

Ο λόγος που δεν σκέφτεσαι  καθόλου τη λειτουργία του αυτοκινήτου, είναι  επειδή το όλο σύστημα έχει αυτοματοποιηθεί. Ο εγκέφαλος μας αρέσκεται στην αυτοματοποίηση της συμπεριφοράς επειδή αγαπάει την εύκολη διαδρομή. Δεν θέλει καθόλου να ζορίζεται. Για σκέψου, κάθε φορά που θα ξυπνούσες το πρωί, που θα έπλενες τα δόντια σου, που θα φόραγες τα ρούχα σου, που θα έτρωγες το πρωινό σου, που θα έβαζες τα παπούτσια σου και που θα έμπαινες μέσα στο αυτοκίνητο σου για να οδηγήσεις, να χρειαζόταν να τα μάθεις όλα ξανά από την αρχή, όπως την πρώτη φορά. Φέρε σου μυαλό σου ένα παιδί πως δυσκολεύεται και εκτελεί άγαρμπα τις δραστηριότητες  που κάνει για πρώτη φορά και πως τελικά εξοικειώνεται και τις εκτελεί άψογα με την πάροδο του χρόνου. 

Η ικανότητα του εγκεφάλου να αυτοματοποιεί καταστάσεις είναι πολύ χρήσιμη επειδή μας εξοικονομεί χρόνο και ενέργεια. Γίνεται όμως προβληματική, όταν οι αυτοματοποιημένες συμπεριφορές γίνονται σε βάρος της υγείας μας, όπως για παράδειγμα το άναμμα ενός τσιγάρου μετά το φαγητό, το βρώμικο φαγητό μετά το ξενύχτι, ο κουβάς με τα ποπ κορν στο σινεμά, το γλυκό μετά το ψάρι (και όχι μόνο) ή τα μπισκοτοειδή, τα πατατάκια και οι σοκολάτες το βράδυ στον καναπέ με την τηλεόραση. Δεν είναι απαραίτητο ότι όλες οι παραπάνω συμπεριφορές αφορούν σε ψυχολογικά αίτια, σε πραγματική πείνα, ή σε λιγούρα. Μπορεί να είναι απλά μια συνήθεια. Το κάνεις μόνο και μόνο επειδή έτσι το έκανες πάντοτε. Ο εγκέφαλος έχει βολευτεί με την πεπατημένη, με το σύνηθες, με το γνώριμο, με το ασφαλές και έτσι δεν έχει λόγο να αλλάξει. Η αλλαγή προϋποθέτει για τον εγκέφαλο καινούργια δεδομένα και επαναπρογραμματισμό  λειτουργίας, κάτι που θα του κοστίσει σε χρόνο και σε ενέργεια. Το κόστος όμως μιας ανθυγιεινής συνήθειας στο σώμα και στην υγεία μας είναι μεγάλο. Συνεπώς, ο επαναπρογραμματισμός του εγκεφάλου σε καινούργιες, πιο επιθυμητές συμπεριφορές,  αν και δύσκολος είναι αναγκαίος. Το ερώτημα που προκύπτει, βέβαια, είναι πως πετυχαίνουμε κάτι τέτοιο.

Πως αλλάζουμε μια συνήθεια; 

Ο James Clear στο πρόσφατο bestseller βιβλίο του με τίτλο “Atomic Habits” λέει το εξής:

Κάθε συνήθεια έχει μια σπίθα που κάνει το φυτίλι να ανάβει η οποία ακολουθείται από μια διαδικασία ρουτίνας (συμπεριφορά) και τελειώνει με μια ανταμοιβή. Για παράδειγμα, για κάποιον μπορεί να είναι…

Η σπίθα που ανάβει το φυτίλι: Παρασκευή βράδυ, μετά από μια δύσκολη μέρα στη δουλειά, πεινασμένη, εξαντλημένη οδηγώντας για το σπίτι περνάω έξω από το ζαχαροπλαστείο.

Η συμπεριφορά: Αγοράζω ένα δίσκο γλυκά και τα τρώω στον καναπέ μου μπροστά στην τηλεόραση.

Η ανταμοιβή: Κάλυψη βασικών ανθρώπινων αναγκών όπως η ξεκούραση, η χαλάρωση ή επιβραβεύσεων όπως για παράδειγμα, το δικαιούμαι, το αξίζω! Από την άλλη μπορεί να είναι απλά εξοικείωση με το σύνηθες,  επειδή απλά έμαθες ότι αυτή την ώρα πάντα κάθεσαι στον καναπέ και τρως. Συνεπώς η επιβράβευση σου είναι η εξοικείωση με αυτό που έμαθες να κάνεις πάντα αποφεύγοντας παράλληλα το κόστος της εκμάθησης μιας καινούργιας συμπεριφοράς. 

Σύμφωνα με τον James Clear λοιπόν, για να μπορέσουμε να αλλάξουμε μια συνήθεια, θα πρέπει πρώτα να ταυτοποιήσουμε τα 3 στάδια που την αποτελούν. Η σπίθα που ανάβει ο φυτίλι και η ανταμοιβή (σημεία 1 και 3) μπορούν να αλλάξουν ελάχιστα ή καθόλου. 

Κάθε συνήθεια που έχουμε αποκτήσει στη ζωή μας εξυπηρετεί ένα σκοπό. Στο τέλος δηλαδή υπάρχει μια ανταμοιβή. Αλλιώς δεν θα γινόταν ποτέ συνήθεια. Η ανταμοιβή λοιπόν έχει να κάνει με δικές μας προσωπικές ανάγκες οι οποίες δεν πρόκειται να αλλάξουν και στο κάτω κάτω δεν θέλουμε να αλλάξουν. 

Η σπίθα που ανάβει το φυτίλι μπορεί να αλλάξει μερικώς ή καθόλου. Στο παραπάνω παράδειγμα, θα μπορούσες να ακολουθήσεις μια άλλη διαδρομή για το σπίτι έτσι ώστε να αποφύγεις το ζαχαροπλαστείο, αλλά δεν θα μπορούσες να αλλάξεις το γεγονός ότι είσαι κουρασμένη και ότι είχες μια δύσκολη μέρα. 

Αυτό που μπορείς όμως να αλλάξεις είναι το δεύτερο σημείο, δηλαδή τη συμπεριφορά. Η συμπεριφορά έχει να κάνει με την στρατηγική που ακολουθεί κάποιος για να πάρει την ανταμοιβή που ψάχνει. Ποια θα είναι λοιπόν αυτή η στρατηγική; 

Καταιγισμός ιδεών 

Ίσως να έχεις ακούσει ή διαβάσει  κάπου να σε συμβουλεύουν να κάνεις κάτι διαφορετικό τις δύσκολες ώρες της νύκτας που συνήθως τρως ανεξέλεγκτα. Ίσως σου έχουν προτείνει να κάνεις  γιόγκα, διαλογισμό, ζωγραφική, να ακούσεις μουσική, ένα ζεστό μπάνιο, μασάζ, διάβασμα, πλέξιμο κλπ.

Ίσως πάλι να σου αρέσει να εκφράζεσαι μέσω της συγγραφής άρθρων ή προσωπικών σκέψεων, να κρατάς ημερολόγιο της ζωής σου ή να έχεις ενεργή συμμετοχή σε ομάδες κοινωνικών δικτύων. Ίσως να έβρισκες ενδιαφέρουσα την ιδέα να δημιουργήσεις και να φτιάξεις ομάδες στο διαδίκτυο που θα μπορείτε να μοιράζεστε κοινές ιδέες και προβληματισμούς. 

Το πρόβλημα με όλες τις παραπάνω ιδέες είναι ότι δεν είναι τόσο δελεαστικές όσο είναι ο δίσκος με τα γλυκά. Όσο καλή και αν είναι η στρατηγική που θα επιλέξεις να εφαρμόσεις για να αλλάξεις τον τρόπο με τον οποίο θα παίρνεις την ανταμοιβή σου, δεν θα είναι (στην αρχή) πιο εύκολη ούτε πιο δελεαστική από τον δίσκο με τα γλυκά. Θα είναι τόσο δύσκολη και τόσο ξένη όπως ήταν εκείνη η πρώτη φορά που κάθισες πίσω από το τιμόνι του αυτοκινήτου και προσπάθησες να μάθεις πως λειτουργεί. Ίσως, μέχρι να το μάθεις, να χρειαστεί να κοπείς μία ή περισσότερες φορές στη θεωρία  ή στην πρακτική και να χρειαστεί να ξαναπάρεις το τεστ. Αυτό είναι το κόστος που χρειάζεται να «πληρώσεις» προκειμένου να μετατρέψεις  μια καινούργια συμπεριφορά  σε αυτοματοποιημένη συνήθεια. 

Αναγνωρίζω ότι μια τέτοια λύση δεν σε εξιτάρει γι’ αυτό στην αρχή ο ενθουσιασμός σου δεν θα περισσεύει, όμως παράλληλα ξέρω,  ότι μια τέτοια λογική,  βγάζει περισσότερο νόημα για τον αποτελεσματικό έλεγχο της διατροφής σου από το να σου έλεγα, αντί για τον δίσκο με τα γλυκά να έτρωγες τοστ με ψωμί ολικής άλεσης, γαλοπούλα, τυρί light και μαρούλι!

 

 

Menu